Tralies uit de weg

Gevangenen bevrijden.
Een bijzondere roeping van de gelovige gemeenschap

Bekend zijn de woorden: ‘Ik was in de gevangenis en gij hebt Mij bezocht‘ en: ‘Ik was ...in de gevangenis en Gij zijt mij niet komen bezoeken‘.

Hier, in dit wel-of-niet, ligt de maat waaraan in geloof aan Jezus Christus ons leven wordt afgemeten.

Beslissend is, zo zegt Hij: ‘Al wat gij niet voor één van deze geringsten hebt gedaan, hebt gij ook voor Mij niet gedaan.‘ (Mt. 25, 31 vv.)

Adrianus Kardinaal Simonis
Aartsbisschop Utrecht

Projecten Tralies uit de weg in de bisdommen
Visieteksten
Getuigenissen
Gevangenispoëzie
Publicaties rond 'gevangenis'
Nuttige adressen en links

Projecten Tralies uit de weg in de bisdommen

IDGP en de diocesane dienst voor gezinspastoraal in het bisdom Brugge startten in 2000, in samenwerking met de rooms-katholieke aalmoezeniersdienst van de Brugse gevangenis, met het pilootproject ‘Tralies uit de weg’ in de gevangenis van Brugge. Met het project wilde men via gespreksgroepen werken aan de verbondenheid tussen mensen binnen en buiten de muren. Het bleek een succes. Ondertussen is ‘Tralies uit de weg’ al aan haar negende werkjaar toe, heeft het project een zelfstandige werking in het bisdom Brugge en vinden er in drie gevangenissen van het bisdom Brugge gespreksgroepen plaats (Brugge, Ruiselede en Ieper). Het project loopt ook al enkele jaren in het bisdom Antwerpen en in het vicariaat Vlaams-Brabant en Mechelen, respectievelijk in de gevangenis van Merksplas en in het arresthuis in Mechelen.

Het project wil via gespreksgroepen de kloof tussen mensen buiten en binnen de gevangenis kleiner maken. Daarnaast wil het project ruimte creëren opdat vrijwilligers én gedetineerden samen kunnen werken rond zingeving en kwaliteit van leven vanuit een christelijke inspiratie. Bovendien wil het project – op basis van gelijkwaardigheid – de gekwetste mens nabij zijn. Omzien naar en zorg dragen voor een door onze samenleving gemarginaliseerde groep krijgt zo een concrete invulling.

Zowel voor de gedetineerden als voor de vrijwilligers zijn de gespreksgroepen een meerwaarde gebleken. Voor veel gedetineerden is het een openbaring dat er mensen van ‘buiten’ bereid zijn naar hen te luisteren, met hen te praten en hen te bemoedigen. Bovendien vormt de gespreksgroep voor hen een ‘vrijplaats’ waar men mag zijn zoals men is en zoals men zich voelt. Emoties zoals pijn, verdriet, woede, wrok kunnen worden geuit zonder zich sterk te moeten houden voor de omgeving en zonder angst voor misbruik van informatie.
De vrijwilligers krijgen de kans om kennis te maken met een ongekende wereld waartegenover veel vooroordelen bestaan. Zij krijgen vooral de mogelijkheid om genuanceerd te kijken en te luisteren naar mensen die in de gevangenis verblijven. Vrijwilligers ontmoeten vlug de mens achter de dader. Tijdens de bijeenkomsten ervaren deelnemers dat het leven van zowel gedetineerden als vrijwilligers vaak heel complex kan zijn en dat de samenleving niet zomaar bestaat uit ofwel ‘goede’, ofwel ‘kwade’ mensen. De vrijwilligers hebben ook een ‘profetische’ waarde. Op de plaatsen waar zij komen, kunnen zij tegen de gangbare opvattingen in als waarachtige getuigen optreden.

Geïnteresseerd om aan een gespreksgroep deel te nemen? Je kan contact opnemen met de volgende personen:
- in het bisdom Brugge: Leo De Weerdt, s.j.,aalmoezenier in het penitentiair complex Brugge: e-mail: leo.deweerdt@jesuits.net; www.traliesuitdeweg.be
- in het bisdom Antwerpen: Inge Schellekens: inge.schellekens@ccv.be
- in het vicariaat Vlaams-Brabant en Mechelen: Rik Beckers, tel. 015 29 84 75 of e-mail: rik.beckers@vlbm.be

Folder 'Tralies uit de weg' - bisdom Antwerpen

CCV in het bisdom Antwerpen en de werkgroep Gevangenispastoraal lichten in de folder 'Tralies uit de weg... Een bijzondere roeping voor de gelovige gemeenschap' het project toe, en doen tevens een warme oproep voor vrijwilligers voor de gespreksgroepen.
Wie zich aanbiedt als vrijwilliger wordt uitgenodigd voor een intakegesprek, volgt vormingsavonden en is bereid om deel te nemen aan minstens één volledige cyclus van vier avonden.

Folder 'Tralies uit de weg... Een bijzondere roeping voor de gelovige gemeenschap'

In Relevant van januari-februari 2013 – het magazine van het bisdom Antwerpen – verscheen een bijdrage van Inge Schellekens over het project 'Tralies uit de weg' in het bisdom Antwerpen. Met enkele getuigenissen van deelnemers aan de gespreksgroepen in de gevangenis.

Je kunt het artikel over 'Tralies uit de weg' in Relevant hier lezen.

Folder 'Tralies uit de weg' - vicariaat Vlaams-Brabant en Mechelen

De kern van 'Tralies uit de weg' zijn gespreksgroepen in de gevangenissen van Mechelen en Leuven-Centraal. Een gespreksgroep bestaat uit een twaaftal deelnemers. Mensen van 'binnen' de gevangenismuren gaan in gesprek met mensen van 'buiten'. De gespreksgroepen bieden ruimte aan gedetineerden en vrijwilligers om op basis van gelijkwaardigheid stil te staan bij het (gelovig) mens-zijn. Naast de gespreksgroepen worden er ook vormings-en ontmoetingsmomenten georganiseerd. Meer informatie hierover over het project of hoe men vrijwilliger kan worden, kan je vinden in de folder 'Tralies uit de weg'.

Folder 'Tralies uit de weg' - vicariaat Vlaams-Babant en Mechelen

In Kerk&Leven van 30 september 2009 verscheen het artikel 'Tralies uit de weg. Gelijkwaardigheid als basisprincipe voor gesprekken van mens tot mens' (editie Aartsbisdom Mechelen-Brussel). Het artikel geeft een paar getuigenissen weer van deelnemers aan de gespreksgroepen.

In Kerk&Leven van 24 februari 2010 verscheen het artikel 'Binnen en buiten ontmoeten elkaar'. Het artikel handelt over het project Tralies uit de weg in het vicariaat Vlaams-Brabant en Mechelen.

Informatieavond over het project ‘Tralies uit de weg Merksplas’ – 30 mei 2013

Gevangenen ontmoeten, ook iets voor u?
Het project ‘Tralies uit de weg’ is een gespreksgroep binnen de muren van de gevangenis waar deelnemers van binnen en buiten de gevangenis samen met elkaar in gesprek gaan.

Jan kent de gevangenis van binnen uit en wil over zijn vroegere detentieperiode komen getuigen: hoe hij deze tijd ervaren en beleefd heeft, wat daarin moeilijk was en wat hem kracht gaf, hoe zijn re-integratie verliep.

In het tweede deel van de avond geven we wat meer informatie wat het project ‘Tralies uit de weg’ is: wat de bedoeling is en hoe er gewerkt wordt.

Deze avond staat open voor iedereen die geïnteresseerd is!
Wie achteraf wil deelnemen aan een gespreksgroep, kan zich ook inschrijven.

Deze informatieavond vindt plaats op 30 mei 2013 van 19.30 u. tot 22.00 u. in de buitenkantine van de gevangenis van Merksplas, Steenweg op Wortel 1.

Je kunt altijd contact nemen met iemand van het team voor verdere informatie en/of afspraken om te carpoolen:

Mark Decordt – Rijkevorsel – tel. 03 314 91 01
Marc Janssens – Rijkevorsel – tel. 03 311 76 80
Hugo Verlaeckt – Malle – tel. 03 383 37 66
Raf Dubois – Beerse – tel. 014 62 05 83
Vic Lauryssen – Zoersel – tel. 03 290 05 76
Frans Van Bergen – Wortel – tel. 03 314 39 47
Inge Schellekens – Schiplaken – tel. 015 61 01 89

Je kunt het artikel over 'Tralies uit de weg' in Relevant hier lezen.

Visieteksten

Wil je meer weten over de inspiratie achter dit uniek initiatief?

Korte visietekst over het project Tralies uit de weg.
Lange visietekst over het project Tralies uit de weg.

Wie is nu de bedelaar?

Als vrijwilliger in het project 'tralies uit de weg' van het bisdom Antwerpen biedt Ria Bastiaenssen ons een open inkijk in wat het delen van eigen ervaringen met geïnterneerden in de gevangenis van Merkspals voor haar betekende. Wat bezielt mensen die een reeks avonden vrijmaken voor een gespreks- en ontmoetingsgroep in een gevangenis?

Opeens zijn er een 20-tal mensen samen die elkaar niet kennen. De onderneming heeft iets van "een reis" - een op weg gaan naar - en dit op twee manieren: een ontmoeting met de "vreemde" medemens én daarbij een ontmoeting met het eigen innerlijk. Misschien kunnen we ook zeggen: een stukje reis naar "God"...
Niemand weet echter waarheen deze 'reis' hem brengt, wat aan hem of haar zal gebeuren, welke confrontatie zich voltrekt. Persoonlijk word ik steeds geraakt door mensen die de "gebrokenheid" van het bestaan op intense wijze (moeten) doorleven. Zoals het geval is met gevangenen die huis, gezin, werk, vrienden en plaats in de samenleving op soms bruuske wijze moeten achterlaten. Die dikwijls uit gebroken gezinnen komen, en daarenboven een moeilijke toekomst tegemoet gaan.

Ik wil niet zover gaan om te zeggen dat een gespreksgroep met vrijwilligers, leden uit de "vrije" samenleving, iets van deze gebrokenheid kan 'helen'. Verwachtingen als deze moeten losgelaten worden. Maar het inlevend 'getuige-zijn-van' zou al iets kunnen betekenen.
Misschien is het ook wel zo dat aan óns, de bezoekers, iets 'geheeld' wordt. Ik denk terug aan de uitspraak van een oude Chinese wijze, tegenover een rijke jonge man die zich bekloeg over al die bedelaars (nietsnutten) langs de weg. De wijze leerde hem dat hij juist dankij hén zijn hart kon leren openen. Kon leren geven. Hij moest de 'bedelaars' daarom dankbaar zijn. En: wié was eigenlijk de bedelaar?

Het was spannend uitkijken naar de eerste avond: want hoé stel je jezelf voor als je géén begeleiders- of therapeutenrol hebt? 'Gewoon jezelf zijn', geen maskers opzetten, geen 'rol' spelen... het klinkt zo eenvoudig, maar is zo moeilijk.
Het viel wel reuze mee, die eerste avond. Toch wilden de gevangenen heel graag onze professionele achtergrond weten. Ik heb niets gezegd - want zou onmiddellijk vastgepind worden op mijn beroepsachtergrond.
Het eerste ijs werd vlug gebroken doordat de juiste toon metéén gezet is geweest door de begeleiders: onze verzamelde voetafdrukken verzinnebeelden een samen-onderweg-zijn. Op-weg-zijn. Dat bleek al gauw uit het thema van de eerste avond: ouderliefde, vriendschap en verraad. Ook depressie, vernedering, waardeloosheid en hoop kwamen aan bod. Aan de hand van de eerste oefening lagen de diepste bewogenheden reeds meteen in het midden! We werden geraakt door het geraakt-zijn van de ander. Verlangen en ontgoocheling zijn door ieders verhaal verweven. Ook hoop en wanhoop. En aanvaarding, soms.
We vertellen mekaar over onze naam, we vertellen wie er voor ons belangrijk is (geweest) in ons leven, en we praten over wat er leeft in ons. We trekken onze wereld een beetje open, waarbij we een deur weer sluiten wanneer het nodig is. We leren iets meer over onszelf, want gedetineerden zijn soms scherpe waarnemers.
Pijnlijk was het de intensiteit van de onmacht te beluisteren. Onmacht omdat het verleden geen keer neemt, onmacht om een onherstelbaar verlies. Machteloos zijn we tegenover een lot dat nóch rechtvaardigheid nóch mededogen kent. Noodlot kan werken als een blinde kracht, niets of niemand ontziend. Onmacht tegenover de macht van onverdraagzaamheid, van stigmatisering, van 'prikkeldraad-denken'. Dit laatste verwijst naar de mechanismen van uitsluiting, waarmee de vrije burgers zich nogal eens willen beschermen: 'wij' en 'zij'. Wij, de rechtschapenen, wiens leven op orde is en die de wet volgen; en zij, de ontspoorden.
Hier echter trekken we geen omheiningen op, maar proberen juist om die open te zetten en de ander 'binnen te laten'. Onze gevangen mede-broeder doét geen appél op ons, maar IS een appél. Het gelaat van deze 'broeder' die mij aankijkt IS het appel.Vanbinnen kon ik alleen maar schreien om de intense nood van deze gevangenen. Toch besefte ik eveneens op indringende wijze dat het niet gaat over 'wij' en 'zij', maar dat wij beiden gedragen worden door een diepere kracht die onze levens verbindt.

Wie ben ik? Het antwoord op deze eenvoudige vraag werd tegelijk complexer én eenvoudiger. Complexer omdat sommige gevangenen je uitdagen in de 'kelders' van je ik te kijken. Eenvoudiger omdat je meer leert los-laten: sommige normen en waarden - sommige doelstellingen, of (hooggestemde) ideaalbeelden (perfectionnisme).

Christus is gestorven tussen twee moordenaars - en niet tussen twee kandelaars.

Het verhaal van Zacheüs sprak me eveneens sterk aan. Zacheüs, een kleine corrupte ambtenaar was even listig en geslepen als hij klein was. Maar ook hij wilde Jezus zien, toen deze naar Jericho zou komen. Het lukte Zacheüs niet een plaats tussen de menigte te vinden. Niet alleen was hij klein, maar de mensen wilden hem ook niet zien of horen. Ze keken over hem heen. Toch heeft Jezus hem gezien. Hij roept hem bij zijn naam: "Zacheüs! Kom vlug uit die boom. Ik wil vandaag thuis zijn bij jou". En zo geschiedde. Zij deelden de maaltijd in zijn huis... Later gaf Zacheüs zijn halve bezit aan de armen en herstelde zijn fouten. De mensen herkenden hem niet meer. Hij was 'zichzelf' geworden doordat Jezus hem 'gezien' had. Of anders gezegd: Zacheüs was door de liefdevolle blik 'tevoorschijn gekeken'.Zodat hij zich anders ging gedragen.

Het is misschien heel weinig wat we gedaan hebben, wij en de gevangenen, en toch...

We hebben een steen verlegd in een rivier op aarde
We leverden bewijs van ons bestaan

Omdat door het verleggen van die ene steen
De stroom nooit meer dezelfde weg zal gaan.

(vrij naar een lied van Bram Vermeulen)

Ria Bastiaensen
maart 2003

Leren zien en luisteren

In een gesprek met Doenja Vanbellegem, adj.-perschef van het bisdom Brugge, biedt Daniël Verdonck als coördinator van het Brugse project 'Tralies uit de weg' de lezer een boeiende inkijk in dit unieke initiatief.

"De uitspraak van een vrijwilliger dat de gesprekken hem beter leerden zien, heeft me persoonlijk sterk geraakt omdat het waar is: als je bij die mensen bent geweest, kijk je op een andere manier naar gedetineerden maar ook naar de mensen ‘van buiten‘", zegt diaken Daniël Verdonck die ruim twee jaar het project ‘Tralies uit de weg‘ coördineert. "Door die gevangeniservaring heb ik geleerd milder te zijn maar ik heb ook geleerd nog beter en vooral anders te luisteren. De gedetineerden hebben mijn respect voor elke mens, en voor de kleinsten en zwakste mensen eerst, zeker versterkt."

Tijdens de Vlaamse Kerkdagen (Ieper, 1997) slaakten de Vlaamse gevangenisaalmoezeniers een kreet om hulp: ze voelden zich alleen in hun pastoraal werk in de penitentiaire instellingen. "De Interdiocesane Dienst voor Gezinspastoraal ving dit signaal op en kwam terecht bij de dienst voor gezinspastoraal van ons bisdom", zegt Daniël Verdonck. "Drie jaar geleden startte men samen met de aalmoezeniers van de Brugse gevangenis een eerste gespreksgroep op. De gespreksgroepen vormen tot op vandaag de kern van de werking van het project en het concept is al die tijd niet gewijzigd." Elke praatgroep bestaat uit een zestal gedetineerden, evenveel vrijwilligers ‘van buiten‘ die ook elkaar niet kennen én een aalmoezenier. "De reeks van zes bijeenkomsten vindt plaats in een aparte ruimte van de gevangenis en wordt gecoördineerd door een vrijwilliger die de taak van gespreksleider op zich neemt." Heel belangrijk is de niet directe aanwezigheid van bewakingspersoneel tijdens de sessies. ,,Een gedetineerde zei eens: "Deze gespreksgroep is de enige plaats en het enige moment waar wij ons verhaal en onze pijn kwijt kunnen". Een ander voegde er echter onmiddellijk aan toe: "Maar wij mogen ons verdriet ook vertellen aan de aalmoezenier"."

Goud

Gelijkwaardigheid is het eerste grondprincipe van ‘Tralies uit de weg‘. "We zijn allemaal mensen, kinderen van dezelfde God. Onlangs nog verwoordde een jonge islamitische gedetineerde het zo: ‘Ik kom hier ook graag naartoe want eigenlijk zijn wij allemaal broers en zusters van elkaar en die Jezus van jullie is een broer van mij‘. Zelf verwijs ik altijd graag naar kardinaal Cardijn die zei dat elke mens uniek is, kind van God en vanuit zijn uniciteit veel meer waard dan al het goud van deze wereld." Het andere grondprincipe is het besef dat alle deelnemers gekwetste mensen zijn. ,,We werden allemaal wel eens -- en sommigen jammer genoeg veel meer dan één keer -- diep gekwetst door iemand, door een gebeurtenis of door de woorden van mensen. Ook hebben we zelf ooit mensen pijn gedaan. In die gesprekken delen wij dat gevoel wat met elkaar."

De gespreksbijeenkomsten zijn steeds opgevat als thematische avonden rond onderwerpen die vanuit een christelijke visie beschouwd worden: verdriet en pijn, hoop en toekomst, vrijheid en vrijheidsberoving. "In de groepen die ik als gespreksleider heb meegemakt, is het mij opgevallen dat een paar gedetineerden met veel schroom maar heel bewust het geloof ter sprake brachten om dan te komen tot een gesprek van christelijke zingeving." Gedetineerden zijn helemaal niet anders dan wij. "Het zijn mensen die misschien ooit het ongeluk hebben gehad dat de stoppen zijn doorgeslagen of die door omstandigheden in de vicieuze cirkel van de armoede zijn terechtgekomen en daardoor ontspoorden."

Profeet

‘Tralies uit de weg‘ organiseert twee reeksen gespreksavonden per jaar. "Een paar weken voor de start lanceren we het initiatief tijdens de weekendvieringen in de gevangenis. Iemand ‘van buiten‘ komt getuigen over een persoonlijke pijnsituatie of verlieservaring. Via folders en de aalmoezeniers kunnen geïnteresseerde gedetineerden zich aanmelden." Slechts zes gedetineerden kunnen inschrijven. "Om de drempel te verlagen -- en hun drempel is toch hoger dan die van ons -- letten we erop dat de groep evenwichtig samengesteld is." Sommige vrijwilligers zijn na een eerste bijeenkomst zwaar onder de indruk. "Meestal komt een heel proces op gang bij die mensen en daar zijn we blij om. Eén van de doelstellingen van het project is namelijk de sensibilisering van de kerkgemeenschap ‘extra muros‘, buiten de muren. Wij willen getuigen dat ook gedetineerden onze zusters en broeders zijn. Wij willen profeet zijn, de weg naar de samenleving effenen. Ja, zij zijn gestraft maar wij doen ook dingen verkeerd. En straks komen deze mensen terug in de maatschappij, wonen ze misschien in onze straat, wijk of parochie. Zijn wij dan bereid om hen niet te weigeren als ze in onze vereniging willen komen? Willen we hen als werkgever ontvangen als ze komen solliciteren? Een gedetineerde zei: ‘Ik zit hier voor de derde keer maar ik heb de indruk dat ik hier het best van al zit want hier word ik niet uitgewezen en uitgesloten‘." Verdonck weet dat hierover getuigen een lastig karwei is: "Toen ik net dit project coördineerde, verklaarden mensen me gek. ‘Heb je niets beters te doen? Het is toch hun eigen schuld! Zou je niet beter je tijd steken in de parochie en de federatie?‘ Pijnlijk is dat en je kan alleen maar hopen op meer begrip voor gedetineerden."

De vrijwilligers willen de gedetineerden het gevoel geven dat er buiten de muren mensen zijn die vanuit hun christelijke inspiratie om hen bekommerd zijn en ervoor kiezen om met hen op weg te gaan. "Ook al maakten ze zich schuldig aan ontrouw, hebben zij geweld gebruikt of pleegden zij een moord, zij blijven mensen, kinderen van God." In het evangelie staat toch dat je voor Hem altijd opnieuw mag beginnen, zegt Daniël Verdonck. "De weg van vergeving en verzoening is altijd een zeer moeizame weg maar wij vinden dat we zeker ook aan die mensen deze boodschap mogen brengen. En zij aan ons want in onze woorden en daden doen wij soms ook mensen tekort."

Werven

Uit het voorgaande bleek al dat ‘Tralies uit de weg‘ een door en door christelijk geïnspireerd project is. "Elke gespreksavond wordt op het einde samengevat in een moment van zingeving, stilte, gebed. Dat blijft bij iedereen lang nazinderen. Van de aalmoezeniers vernemen we dat sommige gedetineerden hen daarover aanspreken en verder in gesprek treden." Verdonck noemt het ook "deugddoend en hoopgevend" dat alle deelnemers bij het einde van een reeks spijt hebben dat het voorbij is: ‘Het kan toch niet waar zijn dat dit gedaan is. We hebben nog zoveel te zeggen en we willen nog zoveel luisteren naar elkaar‘. "Daarom hebben we dit jaar twee terugkomsessies belegd voor gedetineerden en vrijwilligers die al eens hebben deelgenomen." ‘Tralies uit de weg‘ startte dit jaar ook in het Penitentiair Landbouwcentrum te Ruiselede, plant daar nu een terugkomreeks en voert gesprekken om een werking te beginnen in Ieper.

De jaarlijkse vormingsavonden van ‘Tralies uit de weg‘ staan open voor iedereen. ,"Over welke problematiek gaat het en wat doen we daarvoor? We proberen een antwoord te formuleren. Er komen steeds reacties op de folders die we dan meegeven maar we werven ook vrijwilligers via de parochiebladzijden van Kerk en Leven. Voor vrijwilligers in Ruiselede bijvoorbeeld publiceerden wij een oproep in de federaties Wingene en Beernem. En dat heeft gewerkt: mensen dienden zich aan om mee te werken!" Sinds vorig jaar komen de vrijwilligers na een reeks gespreksavonden samen in het Brugse jezuïetenhuis Inigo voor momenten van uitwisseling, verdieping en gebed.

Uiteraard kan niet iedereen zomaar meedoen. "Elke kandidaat-vrijwilliger wordt individueel gecontacteerd om te polsen naar de bewogenheid. Wij kunnen immers niet riskeren dat mensen meedoen vanuit een persoonlijke therapie of sensatiezucht. Wie zich afvraagt ‘Zal ik dat wel kunnen‘ neemt misschien al een goede want bescheiden houding aan..."

"Binnenkort hopen wij vanuit dit project een liturgische werkgroep op te starten in de Brugse gevangenis. Vier vrijwilligers ‘van buiten‘ maar woonachtig in de regio en gevormd als gebedsleider zullen één keer per maand samen met de voorganger de weekendvieringen voorbereiden." Het ene duo zal de viering op zaterdagavond voor de vrouwenafdeling verzorgen, het andere op zondagvoormiddag voor de mannenafdelingen. "Want hoe zal het politieke klimaat evolueren? Hoeveel aalmoezeniers zullen we binnen een jaar, binnen drie jaar hebben? We willen niet pessimistisch zijn maar we moeten de realiteit onder ogen zien. Misschien zullenDe Rode Antraciet staat voor cultuur en vormingswerk met mensen die met justitie te maken krijgen we vrij snel moeten overgaan tot gebedsvieringen. Daarom moeten er mensen klaar staan." Deze investering voor de dag van morgen is meegenomen voor de dag van vandaag. "Als bijvoorbeeld een grote groep gedetineerden Russisch spreekt, lijkt het me aangewezen dat wij zoeken naar symbolen, meertalige teksten, beelden..." De vraag om vanuit het project individueel celbezoek te verzekeren heeft ‘Tralies uit de weg‘ voorlopig doorgestuurd. ,,Wij kunnen die verantwoordelijkheid momenteel niet dragen en vragen de nationale aalmoezeniersdienst om dit op nationaal niveau te behartigen."

"Dit project staat nu slechts op één poot", zegt Daniël Verdonck. ,"Want wat doen we met de naastbestaanden van de gedetineerden. Man of vrouw, kinderen, ouders, familie en vrienden: sommigen blijven op bezoek komen, hebben de band niet verbroken, ook niet na vele jaren. En wat doen we voor de slachtoffers als zij nog leven, voor de naastbestaanden van de slachtoffers en voor de nabestaanden van slachtoffers die niet meer leven? En wat doen wij voor het personeel in al die gevangenissen?"

Doenja Van Belleghem

Aan de andere kant van de muur

Als vrijwilliger nam Jos Marivoet deel aan een reeks gesprekavonden binnen het project 'Tralies uit de weg' van het bisdom Antwerpen. Op beklijvende wijze laat hij ons in een getuigenis kennismaken met zijn impressies uit gesprekken met geïnterneerde mensen in de gevangenis van Merksplas.

Ja, het is me gelukt, ik ben gevangenen gaan bezoeken. Dat klinkt misschien een beetje triomfantelijk en zo is het in zekere zin ook voor mij. Beeld je nu niet in dat de bezoeken verliepen als zegetochten of dat ze een gevoel gaven van een overwinningsroes, helemaal niet, verre van, en toch...

Wat eraan vooraf ging

Toen ik nu ruim twee jaar geleden in 'Kerk en Leven' een aankondiging zag met de titel 'Gevangenen bevrijden', werd ik door mijn nieuwsgierigheid verplicht om verder te lezen. Je moet weten dat ik sinds lang een drang voel om iets met of voor gevangenen te doen.
Maar nu leek het voor mij veel concreter. De aankondiging sprak over vier lesavonden ter voorbereiding van de bezoeken aan de gevangenis. Ook al was ik echt geïnteresseerd, toch kwamen zo als altijd, de vragen en de twijfels boven drijven: Zijn die bezoeken persoonlijk of is er een begeleider bij? Is het de bedoeling dat we met één gevangene gaan praten of met een groep? Wie bepaalt met wie er zal gesproken worden? Hoe wordt alles praktisch geregeld, en over wat wordt er gesproken? enzovoort. M.a.w. het gekende verhaal: veel vragen, twijfels en angsten en weinig overtuiging. En toch besliste ik om deel te nemen.

De lessenreeks bracht me geen verassingen, alleen maar opfrissingen, andere invalshoeken en bevestigingen.
Later kregen we de kans om ons concreet op de bezoeken voor te bereiden, het werd duidelijk met hoeveel gevangenen we zouden spreken en wie er verantwoordelijk zou zijn en ondertussen bleef ik gespannen en ook wat onzeker wachten, maar tevens keek ik uit naar het ultieme moment dat de gevangenispoort voor me zou opengaan.

De bezoeken zelf

En dan komt de avond van het eerste bezoek, met geen bijzondere verwachtingen en toch popelt er van binnen iets. Je gaat niet om te scoren dat heeft geen zin maar je wil toch ook niet afgaan. Je wil geen verkeerde stomme dingen zeggen, je wil zeker niemand kwetsen en toch wil je echt iets zeggen. Je probeert ontspannen te zijn en toch loop je er onwennig bij.

En als dan de deur opengaat, komen de geïnterneerden binnen. Je hapt naar adem, je ziet mensen zoals ik en gij, ze komen naar ons toe. Je geeft een hand, je zegt je voornaam en dat doen zij ook. We zetten ons tussen elkaar op de zitplaatsen, zo gewoon maar tevens ook met zoveel lading, zoveel verwachtingen. En dan is het de man naast mij die het ijs breekt, zelf zoek ik nog naar een gepaste openingszin en hij spreekt heel gewoon de woorden: 'Ben je al eerder in de bak geweest en wat vind je ervan?' Wie is hier de sterke en wie de zwakke?

Om een duidelijk beeld te geven van het verloop van de gesprekken, moet ik er wel bij vertellen dat er voor elke avond een thema gekozen en uitgewerkt werd door de plaatselijke pastores en de verantwoordelijke van Gezinspastoraal Antwerpen. Om de gelijkwaardigheid tussen de bezoekers en de geïnterneerden te vrijwaren en dat was ons fundamenteel vertrekpunt, waren noch zij, noch wij op de hoogte van deze thema's en de bijbehorende opdrachten en vragen. Dat was op zich bron van onzekerheid maar tevens de aansporing tot persoonlijke openheid en eerlijkheid. En toch werd het duidelijk hoe moeilijk het is om oprecht en eerlijk over je eigen ervaringen te spreken in groep. Ik wou echt een sluier oplichten maar anderzijds wou ik toch mezelf niet te kijk zetten. Ik wou me er niet vanaf maken met iets voor de hand liggends en ook wou ik niet sterker of beter voor de dag komen dan de 'tegenpartij', omdat ik weet dat zoiets het laatste is waar deze mensen behoefte aan hebben.

Wat conclusies en bedenkingen

Deze mensen (de geïnterneerden) zijn niet anders dan 'gewone' mensen wat betreft hun gedachten, gedragingen, menselijke zwakheden en verlangens, ze zijn zoals ik en jij.

- Ze zijn zich bewust van hun daden en ze willen de consequenties dragen, maar eens willen ze zijn zoals iedereen en kunnen beschikken over hun vrijheid zodat hun diepste verlangens beantwoord worden.
- Zonder dat deze mensen details mededeelden, kon ik bij verschillende gevangenen de armoede van hun kindertijd in al zijn dimensies inschatten. Velen zijn van kindsbeen af schrijnend tekortgekomen en misdeeld. Ik werd pijnlijk getroffen als ik besefte dat hun internering een tweede 'onverdiende' straf is, temeer daar ik bewust was van het feit dat deze straf en al wat daarbij behoort aan kleineringen, gebrek aan normaal sociaal contact, gebrek aan een normale levenssituatie, persoonlijke vrijheid en al de rest in geen enkel opzicht deze mensen het gebrek aan liefde in hun prille bestaan zal compenseren, aanvullen of in evenwicht brengen, integendeel. Plots besefte ik dat kleinigheden in je persoonlijk leven uitmaken dat je aan de ene of de andere kant van de poort woont. Dit besef maakte de gevangenispoort opeens flinterdun. Voor hetzelfde geld woonde ik langs de andere kant van de poort, wachtend op een contact, een signaal, een woord van begrip, een oor dat eens wil luisteren, iemand die niet be- of veroordeelt, een uitweg, een nieuwe hoop, een nieuwe houvast,...
- En toch stelde ik vast dat sommigen zo ver in hun loutering gegroeid zijn dat ze beseffen dat ze nooit van hun 'zwakheid' (lees: beschadiging') zullen genezen en dat ze noodgedwongen hun lot in 'zekere' zin beter kunnen aanvaarden om ander nodeloze en pijnlijke stommiteiten te vermijden. Als deze aanvaarding hen maar een minimum aan menselijk respect zou opleveren, de kans om zich volgens hun eigen mogelijkheden zinvol te ontplooien, dag na dag. En telkens als ze tot de conclusie komen dat de vernederingen niet ophouden, komt opnieuw de twijfel en de gedachte om er een dom definitief einde aan te maken, je zou van minder. Uit welk hout moet je gesneden zijn om sterker te zijn dat het niet ophoudend onrecht dat je wordt aangedaan?
- De bereidwilligheid onder elkaar om elkaars hulp te zijn, komt meermaals boven drijven tijdens de gesprekken, ze haten of pesten elkaar niet. De meesten hebben een ingesteldheid om er samen toch nog iets van te maken. Je staat perplex en twijfelt of in de gewone ons bekende werksituaties dezelfde sfeer bestaat.
- De omhelzing die me te beurt viel bij ons afscheid na de vier avonden, was uitermate oprecht en intens. Gewoonlijk kom je bij een afscheidsgroet tussen mannen niet verder dan een stevige handdruk aangevuld met een paar schouderkloppen. Zij gingen verder en ik kwam tot de conclusie dat zij er spontaner mee omgingen, terwijl ik dacht dat ik er goed in was.
- Meermaals zat ik er met een benepen hart bij. Ik wou werkelijk oprecht zijn en toch wou ik mezelf niet zomaar bloot geven. Het was een kwestie van alert blijven ofwel werd het balanceren op de koord van komedie spelen.
- Bij het aanhoren van sommige schrijnende verhalen, had ik zo een ontembare drang om de man in kwestie in mijn armen te sluiten en een poging te doen om zijn verdriet met hem te delen. Ik voelde me daarbij zo geremd en vooral zo onmachtig, goed wetende dat wat ik zou losbreken niet kon zalven, niet kon helen. Ik was er niet de volgende dag, de volgende weken, ik had geen enkele vat op wat er komen ging en ik bleef dan maar op het neutrale, maar het deed wel pijn. Trouwens 'onmacht' is het sleutelwoord in alle gesprekken van de geïnterneerden.
- Ook al blijft dat gevoel van onmacht je keer op keer parten spelen, toch ben ik overtuigd dat mijn (ons) bezoek voor deze mensen van onschatbare waarde was. Voor hen was het haast onvoor-stelbaar dat anderen, vreemden hun vrije tijd spenderen aan hen die al zo dikwijls tot de conclusie zijn gekomen dat ze niets waard zijn, niets betekenen, niemand zijn. Onze bezoeken hebben deze gedachten doorbroken, hebben misschien een klein beetje aan zelfrespect gegeven, een klein beetje hoop, een beetje energie om verder te doen, wachtend op ...

Jos Marivoet

Gevangenispoëzie

De gevangenis als een menselijke contrastervaring zet er dikwijls toe aan dat gedetineerden creatieve talenten bij zichzelf op het spoor komen. In de gevangenis worden bijvoorbeeld vaak heel beklijvende gebeden en gedichten geboren. In deze rubriek laten we u even proeven hiervan.

Klik hier voor Gevangenispoëzie

Publicaties

Lieve Blancquaert en Hulpgevangenis Leuven, (straf)tijd, Roularta Books, 2006, ISBN-nummer: 90-8679-055-0

Lieve Blancquaert portretteert in dit boek gevangenen en sprak met hen, met hun familie en het personeel van de Hulpgevangenis Leuven. Zij delen een stukje van hun leven, een stukje van hun wereld met mensen buiten de gevangenis. Het resultaat is een reeks pakkende getuigenissen over spijt en verlies, liefde, angst en hoop.

In het lentenummer 2010 van Rondom Gezin verscheen een recensie over (straf)tijd.

Greta Stockfleth, Schaduw van mijn spiegelbeeld. Leven in een gevangenis, Garant, 2010, ISBN 9789085750321
De gevangeniswereld is voor velen een onbekend terrein.Dit boek laat kennismaken met de realiteit in hedendaagse gevangenissen. Het geeft een antwoord op veelgestelde vragen als: Hoe is het leven achter die hoge muren? Hoe worden de dagen ingevuld? Hoe gedragen de gevangenen zich? Is werken in een gevangenis gevaarlijk? Verdienen gedetineerden nog een tweede kans? Wat met de slachtoffers? …
De zelfgeschreven (levens)verhalen en gedichten van gedetineerden, en de persoonlijke ervaringen van mensen op de werkvloer, geven een inkijk in wat er werkelijk omgaat achter de muren.

Meer info...

Eric Maes, Van gevangenisstraf naar vrijheidsstraf. 200 jaar Belgisch gevangeniswezen, Garant, 2010, ISBN 9789046602270
Dit monumentale werk heeft als voorwerp de historische evolutie van de Belgische penitentiaire regelgeving inzake het regime van gedetineerden, en dit over de periode 1795-2006. Steunend op een indrukwekkende verzameling van ruim 6000 rechtsbronnen, worden een aantal fundamentele vragen onderzocht. Wat is het doel van de vrijheidsberovende straf (penologische visie)? Hoe dient deze straf in concreto te worden ingevuld? Door welke andere dan strikt penologische overwegingen wordt de normering van het gevangenisregime aangestuurd? Dienen de gerechtelijke overheden inspraak of beslissingsbevoegdheid te hebben met betrekking tot de interne en/of externe regime bedeling? Door wie (wetgevende vs. uitvoerende macht) dient het penitentiair regime juridisch genormeerd te worden, en tot op welke hoogte?
Deze publicatie is de handelsversie van het proefschrift dat op 6 februari 2008 door Eric Maes werd verdedigd aan de Katholieke Universiteit Leuven tot het behalen van de graad van doctor in de criminologische wetenschappen.

Meer info...

De poëziebundel OPENINGEN Gevangenisgedichten met 42 gedichten en bijhorende DVD - samenstellers Benno Barnard en Roger M.J. de Neef - omvat verzen en beeldmateriaal van gedetineerden van Leuven Centraal en van Nederlandstalige en internationale dichters.
Uitgeverij P, Leuven, 2009, ISBN: 978-90-79433-31-5

In de rubriek 'Gevangenispoëzie' vind je enkele gedichten uit deze poëziebundel.

Meer info...

Nuttige adressen en links

www.k-gevangenisaalmoezeniers.be
de website van de katholieke gevangenisaalmoezeniers.

http://wvg.vlaanderen.be/welzijnenjustitie/gedetineerden
Hulp en dienstverlening aan gevangenen, Vlaams Gewest
Je vindt er ook de centra voor justitieel welzijnswerk

http://www.just.fgov.be
Federale overheid Justitie.
Je vindt er ook 'Justitie van A tot Z'

www.derodeantraciet.be
Cultuur en vormingswerk met mensen die met justitie te maken krijgen