Vrijdag 26 Augustus 2016 - 10:27:59


Mensen met mogelijkheden – Inclusie en participatie van mensen met een beperking in de kerk

Het onderstaande artikel 'Mensen met mogelijkheden – Inclusie en participatie van mensen met een beperking in de kerk' verscheen in 2012 in de diocesane bladen Ministrando (bisdom Brugge), Samen (bisdom Hasselt), Pastoralia (Aartsbisdom Mechelen-Brussel) en Daco (bisdom Antwerpen).
Dit artikel kadert in een reeks bijdragen van IDGP over gezinsthema's.


Handicap is een woord dat vertrouwd in de oren klinkt, net zoals 'gehandicapte', 'invalide', 'mindervalide' … Meer en meer gebruikt men tegenwoordig de termen 'functiebeperking' en 'mensen met een (functie)beperking'. Deze woorden zijn niet alleen minder stigmatiserend, maar geven ook aan dat mensen niet samenvallen met hun beperking.
Inclusie en participatie zijn begrippen die nauw bij elkaar aanleunen maar toch onderscheiden zijn. Inclusie houdt in dat men zich openstelt voor mensen met een beperking en hen aanvaardt en verwelkomt. Inclusie wordt echter vaak fout begrepen als een 'je mag erbij horen aan onze voorwaarden'. Participatie gaat een stap verder en veronderstelt dat mensen met een functiebeperking actief deelnemen aan het maatschappelijke leven, dat zij een eigen, waardevolle bijdrage leveren, met behoud van hun eigenheid.
In deze bijdrage focussen we op inclusie en participatie in de kerkgemeenschap (1) .


Mogelijkheden en competenties

Veel mensen en gezinnen worden niet van bij de geboorte maar pas in de loop van het leven met een beperking geconfronteerd. Ziekte of ouderdom brengen mee dat het geheugen hapert, het zicht verslechtert, het gehoor vermindert of de benen niet meer goed mee willen. Een ziekte of ongeval kan van de ene op de andere dag het leven ingrijpend veranderen. Denken we maar aan een verlamming, hersenbeschadiging of blijvend letsel. Een functiebeperking is iets dat iedereen vroeg of laat kan overkomen. Het behoort tot de realiteit van het leven.
Inclusie en participatie veronderstellen en vragen dat mensen met een beperking benaderd worden als mensen met mogelijkheden en competenties, niet als objecten van zorg, ook al hebben zij speciale ondersteuningsnoden. Mensen zijn waardevol zoals ze zijn – beeld van God.


Integrale toegankelijkheid

Werken aan integrale toegankelijkheid is ervoor zorgen dat zoveel mogelijk mensen kunnen deelnemen aan het leven van de kerkgemeenschap. Hellende vlakken en automatische deuren maken het mogelijk dat mensen met een rolstoel in de kerk of in een vergaderzaal geraken – wat overigens ook enigszins geldt voor gezinnen met een kinderwagen. Wie slechtziend is, is gebaat met volgblaadjes met een groter lettertype. Of met licht gekleurde infoblaadjes of posters met donkere tekst (of omgekeerd) waarop evenementen aangekondigd worden. Slechthorenden en doven waarderen het dat zij de tekst van de lezingen en/of de homilie vooraf krijgen zodat zij kunnen meelezen. Gebruik van beelden – met beamer (videoprojector) en PowerPoint – maken dat zij beter kunnen volgen. Ringleiding of een microfoon met bluetooth maken het mogelijk dat zij kunnen afstemmen op een kanaal voor doven en slechthorenden. Vaak betekenen kleine aanpassingen een wereld van verschil voor mensen met een beperking.
En waarom niet af en toe een beroep doen op doventolken in opleiding? Zij zoeken stageplaatsen en oefenplekken. In sommige kerken tolken zij al vieringen op kerkelijke hoogdagen. De overheid voorziet hiervoor subsidies.


Oog en oor en stem

Mensen met een beperking erkennen als mensen met mogelijkheden houdt in dat de hele lokale geloofsgemeenschap bevraagd wordt over hoe participatie aan het kerkgebeuren bevorderd kan worden. Het is oog en oor hebben voor de noden van mensen en hen een stem en inspraak geven. Het is samen overleggen over wat wenselijk, mogelijk en haalbaar is in de concrete omstandigheden.
De noden, wensen en bijdragen van mensen met een beperking verruimen de blik en kunnen een echte verrijking voor de hele gemeenschap betekenen. Zo houden dove en slechthorende mensen doorgaans van beweging en contact: ze nemen meer tijd voor de vredeswens en houden graag handen vast bij het bidden van het Onzevader. Mensen die slecht zien of blind zijn, genieten meestal erg van muziek en kunnen hier waardevolle suggesties geven. Voor de meesten onder hen is het belangrijk dat regelmatig dezelfde liederen gezongen worden, omdat zij de tekst of het refrein dan uit het hoofd kennen en kunnen meezingen. Voor wie moeilijk te been is of in een rolstoel zit, is het belangrijk dat de gangpaden breed zijn en dat er in de kerk meer dan één plaats voorzien is voor rolstoelgebruikers. En daar zijn ouders met kinderen in een buggy of kinderwagen op hun beurt ook dankbaar om. Vragen en bijdragen liggen vaak heel dicht bij elkaar. Een kerkgemeenschap kan pas echt verwijzen naar Gods heil wanneer ze openstaat voor iedereen, en zich ook wil afstemmen op de noden van allen.


Gezinnen ondersteunen

Werk maken van inclusie en participatie opent mogelijkheden voor velerlei vormen van diaconie. Het zet een geloofsgemeenschap aan om te bekijken hoe zij voor gezinnen ondersteunend kan zijn zodat gezinnen zich gedragen weten om het vol te houden. Bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat de partner van een alzheimerpatiënt nog naar een vergadering of activiteit buitenshuis kan gaan. Of door de kinderen af en toe op te vangen. Of door te helpen bij administratieve rompslomp …

Participatie van mensen met een mentale beperking

Of mensen met een mentale beperking kunnen deelnemen aan de traditionele liturgie (2) hangt erg af van de mate van de beperking. Voor mensen met een lichte of matig verstandelijke beperking is deelname vaak mogelijk en ook betekenisvol. Doordat ze cognitief niet zo sterk zijn, worden ze graag aangesproken op hun lichamelijke en sensitieve mogelijkheden: zicht, geur, geluid, gevoel. Voor hen hoeft er niet noodzakelijk aan een tekst gesleuteld te worden, maar door de tekst of het Bijbelverhaal met beeldmateriaal en gebaren te ondersteunen wordt het verhaal concreet en begrijpelijk. Verhalen, handelingen en symbolen worden door hen concreet hier en nu beleefd. Symbolen moeten daarom zo goed mogelijk samenvallen met het gesymboliseerde.
Mensen met een mentale beperking reageren vaak spontaan, onbevangen, luid en enthousiast op wat er gebeurt. Wanneer de voorganger een vraag stelt, zullen velen onder hen reageren en hun mening geven. Ze hebben een lichaamsgebonden manier van communiceren. Ze houden van aanraken en aangeraakt worden: handen geven, handen vouwen, een lied ondersteunen met gebaren … De katholieke traditie heeft een schat aan lichamelijke, visuele, auditieve en muzikale aspecten – zoals bijvoorbeeld het knielen en buigen, het aansteken van een kaarsje, het bewieroken van het altaar, het beluisteren van rustgevende muziek, het zingen van toegankelijke liedteksten, het aanbrengen van de gaven – die voor mensen met een mentale beperking of met beginnende dementie, heel betekenisvol en deugddoend kunnen zijn, net zoals voor kinderen en anderen. Sfeer is belangrijk voor hen, en ook een vaste en herkenbare structuur. Door de structuur van de viering aan te geven – de voorganger kan uitnodigen om de ogen te sluiten om te bidden, om recht te staan om een lied te zingen, om elkaar een hand te geven enzovoort – wordt niet enkel de gevoelsmatige veiligheid vergroot, het helpt ook om de concentratie vast te houden of hen weer aandachtig te maken.

Personen met een lichte of matige verstandelijke beperking kunnen deelnemen en deugd beleven aan catechetische initiatieven, op voorwaarde dat de gehanteerde werkvormen aangepast worden en niet-verbale impulsen bevatten, zoals bijvoorbeeld foto's, afbeeldingen, tekeningen, muziek, eenduidige symbolen en gebaren. De kerkgemeenschap kan mensen met een mentale beperking betrekken in haar diaconale inzet door hen, in overleg met hun begeleiders of familieleden, bepaalde taken toe te vertrouwen.


En wat als de mentale beperking heel diep is?

Het zinvol deelnemen aan activiteiten van de lokale geloofsgemeenschap is voor personen met een diepe verstandelijke beperking erg moeilijk. Daarom zijn voor hen aparte en sterk aangepaste vieringen, samen met mensen uit hun leefgroep en familie, veel meer aangewezen, bijvoorbeeld wanneer de vraag gesteld wordt naar het vieren van de eerste communie of het vormsel. Er kan dan volop aandacht gaan naar lichamelijkheid, naar het prikkelen van de zintuigen, naar interactie via vragen, antwoorden en aanrakingen, naar verhalen en symbolen die heel letterlijk begrepen mogen worden, naar een zeer vaste structuur die rust en veiligheid biedt.


Apart en/of samen?

Inclusie en participatie zijn geen toverwoorden. En ook de draagkracht van de gemeenschap kent haar grenzen.
Zorgzaam rekening houden met de mogelijkheden en de specifieke noden van mensen resulteert meestal in een combinatie van nu eens aparte vieringen en activiteiten – en dat is goed en vaak ook noodzakelijk – en dan weer vieringen en initiatieven met de hele kerkgemeenschap. Beide zijn complementair. Dat geldt overigens ook voor andere groepen en werkingen, zoals bijvoorbeeld jeugdbewegingen. Het is deugddoend om met de eigen groep samen te komen en te vieren, en tegelijk is het aangewezen en verrijkend om regelmatig aan te sluiten bij de vieringen en initiatieven in de geloofsgemeenschap.

Mensen met een verstandelijke beperking zijn vaak afwezig in de kerk. Ze zijn immers afhankelijk van begeleiders, familie en vrienden, die de stap naar de kerkgemeenschap niet altijd durven zetten omdat ze niet weten hoe de gemeenschap op hun aanwezigheid zal reageren. Hen uitnodigen om deel te nemen aan het kerkgebeuren gebeurt best via persoonlijke contacten met de familie of begeleiders.

Onthalend zijn als kerkgemeenschap zodat mensen zich welkom voelen, is een zaak van iedereen. Gezien en aangesproken worden: het doet deugd.


Wederzijdse verrijking

Inclusie en participatie van mensen met een functiebeperking draagt bij aan de vier kerntaken van de kerkgemeenschap: liturgie, verkondiging, diaconie en gemeenschapsvorming. Net zoals dat ook het geval is wanneer werk gemaakt wordt van inclusie en participatie van gezinnen met kleine kinderen, of van jongeren en jongvolwassenen. Het is een uitdaging om als geloofsgemeenschap op zoek te gaan naar die vormen van verkondigen, vieren en dienen die onderbelicht bleven. Het verrijkt het leren, vieren en dienen van de hele geloofsgemeenschap.


Hilde Pex
Interdiocesane Dienst voor Gezinspastoraal (IDGP)

Voetnoten:

1. Voor deze bijdrage werd dankbaar gebruik gemaakt van de informatie en inzichten in de bachelorscriptie van Davine Debouvere, Inclusie in de kerk. Mensen met een beperking en hun mogelijkheden tot participatie aan het kerkgebeuren, Leuven, Faculteit Godgeleerdheid, 2011, en van de informatie en inzichten in de masterproef van Dorien Veltens, Door gewoon jezelf te zijn … Inclusie van personen met een verstandelijke beperking in de lokale geloofsgemeenschap. Ideaal en illusie, Leuven, Faculteit Godgeleerdheid, 2011. Terug naar tekst
2. Meer info en concrete suggesties voor het vieren van de liturgie met personen met een licht, matig of diep mentale beperking in: Interdiocesane Commissie voor Liturgische Zielzorg, Komt allen tot Mij. Handreiking voor het vieren van de eucharistie met mentaal gehandicapte mensen, Brussel, Licap, 1992. Terug naar tekst  top

Een Kerk van en voor iedereen

Er werd reeds een hele weg afgelegd naar de inclusie van mensen met een beperking. Toch moet er hier ook nog veel gebeuren. Welke rol speelt de Kerk in deze beweging? Kan zij hier inspireren en voortrekker zijn? En gebeurt dit ook?

Marcel Broesterhuizen evalueert in 'Een kerk van en voor iedereen' de huidige stand van zaken en stelt vast dat inclusie en participatie niet altijd de aandacht krijgen die ze verdienen.
In een driestappenplan geeft hij haalbare tips voor een parochiegemeenschap om uitnodigend te zijn voor iedereen. Hij suggereert richtlijnen voor de toekomst, opdat de Kerk een echte verbondsgemeenschap kan zijn voor allen.

'Een kerk van en voor iedereen' van Marcel Broesterhuizen verscheen in het winternummer 2012 van het tijdschrift Rondom Gezin. top

Kleinen groot maken. Misdienaars met een beperking helpen in Sint-Oda bij de vieringen

In Kerk&leven van 28 november 2012 verscheen het artikel 'Kleinen groot maken'. Jan Colla beschrijft hierin hoe misdienaars met een beperking helpen bij de vieringen in Sint-Oda (Overpelt). top

Veel te mooi om te verbeteren – getuigenis

In het zomernummer 2012 van Rondom Gezin getuigt Dorien Veltens over haar leven als 'zus van' een meisje met een ernstige meervoudige beperking, Sarah. Al meer dat zesentwintig jaar leeft ze samen met haar zus. Ze beschrijft op een enthousiaste manier hoe 'gewoon' en 'buitengewoon' ze dit gegeven altijd ervaren heeft.

Naar het getuigenis 'Veel te mooi om te verbeteren' van Dorien Veltens.

Bekijk ook het videofilmpje  'Drie zussen' verder op deze webpagina. top

'Goed verstaan in het hart' 

Korneel Vandewinckel woont in de Arkgemeenschap in Boechout, samen met andere mensen met een beperking en hun begeleiders. Dorien Veltens peilt naar wat de Kerk voor Korneel betekent, en naar wat hij betekent voor de Kerk. Hij vertelt dit in zijn eigen woorden, waaraan – uit respect voor dit authentiek getuigenis – niets veranderd werd.

'Goed verstaan in het hart' verscheen in het winternummer 2012 van het tijdschrift Rondom Gezin.top 

Snoezelen bij je vriend Jezus – artikel

In Kerk&leven van 8 mei 2013 verscheen een bijdrage van Erik De Smet over 'Snoezelen bij je vriend Jezus. Liturgie met mensen met een verstandelijke beperking kan veel bijbrengen'.

Naar 'Snoezelen bij je vriend Jezus' van Erik De Smet   top

Drie zussen – Over leven met een zus met een meervoudige beperking

Bron: www.tvzorg.be (rubriek 'Handicap') – Je kunt er deze video in hoge kwaliteit downloaden.

Leven met een zus met een beperking is niet altijd gemakkelijk. Maar de affectie die Dorien en Margo van Sarah terugkrijgen, doet hen alledrie stralen. Doorheen spelen, plagen en genieten tonen de zussen dat zorgen voor iemand vooral kleine tekenen van liefde zijn.

Bij dit filmpje van TV Zorg werkte Thomas een aantal werkvormen uit rond thema's als zinvol leven, zorgen voor anderen, communicatie, … Ze werden gemaakt voor het godsdienstonderwijs, maar ze kunnen ook buiten klasverband inspirerend zijn, als leidraad voor een goed gesprek.

Naar de werkvormen bij het filmpje 'Drie zussen' op de Thomas website  top

Het leven heeft geen handleiding

Toen Rudi 18 maanden was, kreeg hij polio, waardoor hij in een rolstoel belandde. Ondanks zijn beperking blijft Rudi positief en gemotiveerd. Zijn grootste passie is muziek, waar hij dagelijks mee bezig is. Hij vertelt over zijn zoektocht naar wat essentieel is in het leven.

Bron: www.tvzorg.be

top

Meer moeder zijn

Al van jongs af aan maakt Marie-Jeanne de keuze om haar ouders, broers en zussen zorgend nabij te zijn. Ze heeft haar dove broer René opgenomen in haar gezin en omringt hem met veel aandacht en liefde. Op zijn beurt heeft René voor iedereen een glimlach over.

Bron: www.tvzorg.beJe kunt er deze video in hoge kwaliteit downloaden.


top

Kijken in de ogen van mensen

In de bossen van Zoersel richtte Wivina Demeester samen met enkele anderen Huize Monnikenheide op, een centrum voor mensen met een verstandelijke beperking. Vanuit de inspiratie dat de mens centraal staat en iedereen aanwezig mag zijn, schept Monnikenheide een warme, huiselijke sfeer.

Bron: www.tvzorg.beJe kunt er deze video in hoge kwaliteit downloaden.

top

Kindje met een beperking

Meer informatie over 'kinderen met een beperking' vind je op de webpagina 'Kindje met een beperking'. top

Publicaties

Een nest als (g)een ander. Mijn leven met twee gehandicapte kinderen. Kroniek van een moeder op de bres

Colette Van den Bossche, Een nest als (g)een ander. Mijn leven met twee gehandicapte kinderen. Kroniek van een moeder op de bres, Tielt, Lannoo, 2007, ISBN 978-90-209-7392-1

 

 

 

 

 

 

 

Artikels over het thema 'Handicap' in de tijdschriften van de IDGP-Vakbibliotheek

IDGP beschikt over een eigen vakbibliotheek van boeken en tijdschriften. Van de tijdschriften in de IDGP-Vakbibliotheek houdt IDGP documentatielijsten bij met de gegevens van de artikels die betrekking hebben op het gezin en aanverwante thema's.

De artikels die betrekking hebben op 'handicap' vind je in de documentatielijst over 'handicap'top

Documentatiecentrum van Gezin en Handicap

Op de website van Gezin en Handicap vind je een waaier aan brochures over tal van onderwerpen: verlengde minderjarigheid, voogdijschap, voorlopige bewindvoering, tussenkomsten en tegemoetkomingen, verzekering, wetgeving, snoezelen,...  top

Nuttige adressen en linken

www.kindengezin.be

www.kvg.be
KVG is een vereniging van mensen met een handicap en mensen die op handicap betrokken zijn. KVG is er niet alleen voor mensen met een fysieke, verstandelijke of zintuiglijke handicap, maar ook voor hun ouders, partners, broers, zussen en vrienden.

www.gezinenhandicap.be
Gezin en Handicap richt zich tot een ruim publiek van personen met een handicap, hun familie, begeleiders en alle belangstellenden.Gezin en Handicap komt op voor de belangen van personen met een handicap en hun directe omgeving en willen een forum aanbieden waar men terecht kan voor ervaringen.

www.vaph.be
Het Vlaams agentschap voor personen met een handicap

www.ark.vlaanderen
De Ark is een federatie van leefgemeenschappen, waar mensen met een mentale handicap en assistenten op bijzondere wijze het leven delen.

www.inclusievlaanderen.be
Inclusie Vlaanderen is een pluralistische belangenvereniging van en voor personen met een verstandelijke handicap, hun familieleden en alle mensen die inclusie nastreven.

www.autismevlaanderen.be

Over Thomas

Thomas is een interactief platform voor actieve samenwerking tussen alle leerkrachten (r.-k.) godsdienst van alle onderwijs- netten in Vlaanderen.

Partners

Katholiek Onderwijs Vlaanderen (voorheen VSKO) IDKG Faculteit Theologie en Religiewetenschappen logo